Molestowanie a prawo

16 października 2014 r. Hollaback! opublikował pierwszy międzynarodowy podręcznik na temat obowiązującego na świecie prawa dotyczącego kwestii molestowania. Poradnik “Know Your Rights” Hollaback! przygotował wraz z Fundacją Thomson Reuters i kancelarią DLA Piper. W podręczniku znajdziecie informacje na temat obowiązującego w Waszym kraju prawa. Polska również została w tym podręczniku uwzględniona. Na razie podręcznik dostępny jest tylko w języku angielskim, ale mamy nadzieję że niebawem, nakładem pracy wolontariuszek Hollaback! Polska, zostanie przetłumaczony również na język polski (przynajmniej część dotycząca Polski właśnie). Podręcznik możecie pobrać w formacie PDF-> Street-Harassment-Know-Your-Rights

 

Aktualnie polskie prawo nie reguluje kwestii molestowania w przestrzeni publicznej. Zobaczymy jednak, co na temat pojęcia pokrewnego, a mianowicie molestowania seksualnego mówi nasze prawo.  Obowiązek zdefiniowania tego terminu w ustawodawstwie krajowym, narzuciło Polsce prawo Unii Europejskiej, z dniem w którym postanowiliśmy do Unii dołączyć (1 maj 2004 r.). Obowiązek ten dotyczy zdefiniowania dyskryminacji ze względu na płeć w odniesieniu do zatrudnienia pracowniczego, niepracowniczego, oraz w zakresie dostępu do dóbr i usług oraz dostarczania dóbr i usług.

 

Molestowanie seksualne w Ustawie antydyskryminacyjnej 

Ustawa Antydyskryminacyjna, czyli Ustawa z 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania, która weszła w życie 1 stycznia 2011r. wprowadza zakaz molestowania seksualnego w odniesieniu do zatrudnienia niepracowniczego (czyli staże, praktyki, tzw. samozatrudnienie, czy umowy o dzieło, albo zlecenia), dostępu do dobór i usług, zabezpieczenia socjalnego, oraz opieki zdrowotnej.

W ustawie antydyskryminacyjnej przez molestowanie seksualne – rozumie się każde niepożądane zachowanie o charakterze seksualnym wobec osoby fizycznej lub odnoszące się do płci, którego celem lub skutkiem jest naruszenie godności tej osoby, w szczególności przez stworzenie wobec niej zastraszającej, wrogiej, poniżającej, upokarzającej lub uwłaczającej atmosfery; na zachowanie to mogą się składać fizyczne, werbalne lub pozawerbalne elementy.

 

Molestowanie seksualne w Kodeksie pracy

Zmiany w Kodeksie pracy ustawodawca wprowadził 14 listopada 2003 kiedy zdefiniował molestowanie seksualne, jako szczególną formę dyskryminacji. Molestowanie seksualne w miejscu pracy może spotkać zarówno kobiety, jak i mężczyzn, jednak badania pokazują, że około 90% osób doświadczających molestowania seksualnego w pracy to kobiety, zaś według raportu sekretarza generalnego ONZ z 2006 r. w Europie tego typu molestowania doświadcza 40 do 50% kobiet. Zgodnie z propozycją pełnomocniczki ds. równego statusu, Izabeli Jarugi-Nowackiej, polskie prawo traktuje molestowanie seksualne jako formę dyskryminacji ze względu na płeć i wyraźnie go zakazuje.

W Kodeksie pracy przez molestowanie seksualne – rozumie się każde niepożądane zachowanie o charakterze seksualnym lub odnoszące się do płci pracownika, którego celem lub skutkiem jest naruszenie godności pracownika, w szczególności stworzenie wobec niego zastraszającej, wrogiej, poniżajcej, upokarzającej lub uwłaczającej atmosfery; na zachowanie tomogą się składać fizyczne, werbalne lub pozawerbalne elementy” (art.183a §6 pkt 2 Kodeksu pracy).

 

Co ważne, i co w publikacji “Molestowanie seksualne na uczelniach wyższych wciąż  tematem tabu”, podkreśla Karolina Kędziera, z Polskiego Towarzystwa Prawa Antydyskryminacyjnego, obydwa akty prawne: Kodeks pracy i ustawa antydyskryminacyjna  “wprowadzają ochronę przed tzw. działaniami odwetowymi. Skorzystanie z uprawnień przysługujących z tytułu naruszenia zasady równego traktowania nie może być podstawą jakichkolwiek negatywnych konsekwencji wobec tego, kto z nich skorzystał. Ochrona ta dotyczy również osób, które w jakiejkolwiek formie udzieliły wsparcia korzystającemu z uprawnień przysługujących z tytułu naruszenia zasady równego traktowania, w tym także poprzez molestowanie seksualne”. Co więcej; zarówno Kodeks pracy, jak i Ustawa antydyskryminacyjna, zawierają tzw. przeniesiony ciężar dowodu. “Oznacza to, że osoba, która stawia zarzut dyskryminacji, będzie musiała jedynie uprawdopodobnić fakt naruszenia zasady równego traktowania, a gdy to uczyni, podmiot, któremu zarzucono naruszenie zasady równego traktowania, będzie zobowiązany wykazać, że nie dopuścił się jej naruszenia. Obowiązek uprawdopodobnienia to znacznie mniej niż obowiązek udowodnienia. Uprawdopodobnienie w praktyce może polegać na przedstawieniu wiarygodnej wersji wydarzeń, podczas gdy udowodnienie musiałoby polegać np. na przedstawieniu świadków zdarzenia. Takie ułatwienie, w sprawach dotyczących molestowania seksualnego jest niezwykle istotna, gdyż do tego typu sytuacji dochodzi zwykle między dwiema osobami, bez obecności świadków”.

 

Co więcej i co jest bardzo ważne!, podkreśla Karolina Kędziora:  “Warunkiem niezbędnym zaistnienia molestowania seksualnego jest brak zgody osoby molestowanej na określone zachowania. Ocena odczuwanego zachowania jest uzależniona przede wszystkim od obiektu molestowania seksualnego, czyli pracownika i jego subiektywnych uczuć. W przypadku, gdyby akceptacja taka była wyrażona, nie można mówić o czynach wypełniających znamiona definicji tej formy dyskryminacji ze względu na płeć. Dlatego ważnym jest, aby sprzeciw wobec molestującego był wyrażony wyraźnie i stanowczo, tak, aby nie było wątpliwości, że dane zachowania są nieakceptowane i niewłaściwe w odczuciu osoby seksualnie molestowanej”.

 

Molestowanie seksualne w Kodeksie karnym

Kodeks karny w art. 197 §1- 4 stanowi, że „Kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12”. Karze pozbawienia wolności podlega także sprawca, który doprowadza inną osobę do poddania się innej czynności seksualnej albo wykonania takiej czynności lub dopuszcza się zgwałcenia wspólnie z inną osobą.

Molestowanie seksualne w miejscu pracy może mieć równie znamiona przestępstwa określonego w art. 199 § 1 Kodeksu karnego. Doprowadzenie danej osoby – przez nadużycie stosunku zależności (np. służbowego) lub wykorzystanie krytycznego położenia – do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności, zagrożone jest karą pozbawienia wolności do lat 3.

Ściganie tych przestępstw następuje na wniosek pokrzywdzonego/ pokrzywdzonej.

Ofiara molestowania na uczelni, może również złożyć doniesienie do prokuratury o popełnieniu przestępstwa, ale tylko wówczas, gdy zaistniałe zdarzenie wypełnia znamiona popełnienia przestępstwa na podstawie Kodeksu Karnego15. Na przykład w oparciu o art. 197, gdy została zmuszona do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo z art. 199, gdy przez nadużycie stosunku zależności lub wykorzystanie krytycznego położenia, została doprowadzona do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej. Z tym, że ze względu na specyfikę postępowania karnego, również nie będzie miał zastosowania charakterystyczny dla postępowania antydyskryminacyjnego, przeniesiony na sprawcę ciężar dowodu. Art. 5 Kodeksu postępowania karnego zawiera zasadę domniemania niewinności oskarżonego oraz regułę, że niedające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się zawsze na jego korzyść. Co więcej, postępowanie karne, pozwala na pociągnięcie do odpowiedzialności jedynie bezpośredniego sprawcę. Za zaistniałą w stosunku do pracownika dyskryminację odpowiada pracodawca, w stosunku do zleceniobiorcy czy podmiotu wykonującego dzieło – zleceniodawca. Studentka czy student, którzy są molestowani przez wykładowcę czy kolegę/koleżankę, w postępowaniu karnym, nie mają możliwości prawnych wyegzekwowania zadośćuczynienia finansowego zaistniałego molestowania od uczelni, która zaniedbała obowiązku przeciwdziałania dyskryminacji, bo tego obowiązku nie ma na gruncie obowiązującego prawa.

 

Stalking

(opracowanie w oparciu o materiały Policji)

Stalking jest definiowany jako rodzaj uzależnienia emocjonalnego oraz uczuciowego od innej osoby przejawiający się w powtarzalnym ciągu zachowań podejmowanych przez napastnika, stanowiących uporczywe nękanie określonej osoby, wymierzone w jej wolność, intymność i spokój. Zachowanie stalkera może przybierać różne formy: od obserwacji, poprzez nawiązywanie kontaktu z określoną osobą wbrew jej woli, aż do zachowań stanowiących rzeczywiste zagrożenie dla zdrowia lub życia ofiary. Stalking rozumiany jako uporczywe nękanie, które w efekcie może wywołać u niej poczucie zagrożenia, do niedawna nie był w polskim prawie określony jako odrębny typ czynu zabronionego, a jedynie jako wykroczenie. Dzięki nowelizacji Kodeksu karnego od 6 czerwca 2011 stalking uznawany jest za przestępstwo. Z uwagi na znaczny stopień subiektywizacji odczuć, jakie mogą zostać wywołane u ofiary stalkera, jak również znaczny stopień subiektywizacji motywów postępowania sprawcy, stworzenie racjonalnego katalogu niedozwolonych zachowań jest trudne. Jako zjawisko psychologiczne i społeczne, stalking może przejawiać się w szeregu zachowań nieobjętych przepisami prawa karnego materialnego, jak również takich, które stanowią czyny zabronione. Nie oznacza to jednak, że jego ofiary pozbawione są ochrony prawnej przed tego rodzaju zachowaniami.

Nowelizacja Kodeksu Karnego wprowadziła

  • art. 190a: „Kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby jej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia lub istotnie narusza jej prywatność, podlega karze pozbawienia wolności do 3 lat”. W przypadku, gdy w odpowiedzi na działanie prześladującego pokrzywdzony targnie się na własne życie, stalker podlega karze pozbawienia wolności od roku do 10 lat.
Uporczywe naprzykrzanie się drugiej osobie obejmować może, m.in.:

  • uporczywe wydzwanianie (szczególnie w nocy);
  • wysyłanie listów, SMS-ów oraz e-maili;
  • wręczanie lub wysyłanie ofierze różnorakich niechcianych prezentów (od wulgarnych po te nieprzyzwoicie drogie);
  • nieustające składanie propozycji spotkań o różnym charakterze i zaczepianie w miejscach publicznych;
  • śledzenie i podglądanie ofiary, robienie jej zdjęć oraz przeszukiwanie jej rzeczy osobistych;
  • poniżanie ofiary, manipulowanie jej przyjaciółmi oraz bliskimi;
  • szantaż emocjonalny;
  • groźby i obelgi pod adresem ofiary.
Ściganie stalkingu odbywa się na wniosek osoby poszkodowanej.
*
Dodatkowo na gruncie prawa karnego ofiary stalkingu chronione są przepisami rozdziału XXIII Kodeksu karnego typizującego przestępstwa przeciwko wolności:

  • odpowiedzialność za kierowanie wobec innej osoby gróźb karalnych (art. 190 § 1 k.k.);
  • penalizacja zmuszania innej osoby do określonego zachowania – działania, zaniechania lub znoszenia – poprzez stosowanie przemocy lub groźby karalnej (art. 191 § 1 k.k.);
  • odpowiedzialność za naruszenie miru domowego (art. 193 k.k.).
Zachowania stalkera mogą też nosić znamiona przestępstw określonych w rozdziale XXVII Kodeksu karnego:
  • przestępstw przeciwko czci i nietykalności cielesnej ściganych z oskarżenia prywatnego: przestępstwo zniewagi (art. 216 k.k.);
  • naruszenia nietykalności cielesnej (art. 217 k.k.);
  • zniesławienia (art. 212 k.k.).
Czy do stalkingu może dojść w rodzinie, wśród najbliższych? Niestety – tak. Kodeks karny obejmuje artykuły, które mogą znaleźć zastosowanie w tej sytuacji:
  • przestępstwo znęcania się nad osobą najbliższą lub inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy albo nad małoletnim lub osobą nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny (art. 207 k.k.).
Zjawisko stalkingu w odniesieniu do osób bliskich może być postrzegane jako część przemocy domowej, stąd przydatne mogą być regulacje ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz. 1493). Wg ustawy przemoc w rodzinie stanowi jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie naruszające prawa lub dobra osobiste osób wymienionych w ustawie, w szczególności narażające te osoby na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia, naruszające ich godność, nietykalność cielesną, wolność, w tym seksualną, powodujące szkody na ich zdrowiu fizycznym lub psychicznym, a także wywołujące cierpienia i krzywdy moralne u osób dotkniętych przemocą.
Poza wymienionymi wyżej przepisami Kodeksu karnego zastosowanie może mieć także art. 107 Kodeksu wykroczeń przewidujący karę ograniczenia wolności, grzywny do 1.500 złotych albo karę nagany za złośliwe wprowadzenie w błąd lub inne złośliwe niepokojenie innej osoby (np. wysyłanie wiadomości SMS).
W świetle obowiązujących przepisów prawnych ofiara stalkera nie jest całkowicie bezbronna wobec działań podejmowanych wbrew jej woli, a niebędących czynami zabronionymi. Przed negatywnymi zachowaniami nie wyczerpującymi znamion przestępstwa lub wykroczenia, nękanej osobie przysługuje ochrona wynikająca z przepisów Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 1964 r., Nr 16, poz. 93 z późn. zm.):
  • dobra osobiste człowieka, a w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji czy nietykalność mieszkania – pozostają pod ochroną prawa cywilnego, niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach (art. 23 k.c.);
  • ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. Jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia.(art. 24 k.c.);
  • w razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia (art. 448 k.c.).

Źródła:

  1. Powiedz NIE molestowaniu seksualnemu w pracy. Publikacja Biura Pełnomocnika Rządu ds. Równego Traktowania, Warszawa, 2009 r.
  2. O molestowaniu seksualnym w miejscu pracy w Polsce. Julia Kubisa, “Humanizacja Pracy”, nr 4-5 (226-227), 2005, Płock, s. 59-68. Tekst opublikowany w materiałach konferencyjnych (s. 37-43) ogólnopolskiej konferencji “Być kobietą na rynku pracy. Genderowy Index problemów”, Warszawa, 3 marca 2007 r.
  3. Molestowanie seksualne na uczelniach wyższych wciąż  tematem tabu. Analiza obowiązujących regulacji prawnych. R.pr. Karolina Kędziora, Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego, Warszawa, 2011 r.
  4. Zjawisko stalkingu (możliwości prawnokarnej reakcji na typowe zachowania stalkera) – Warszawa, 15 czerwca 2010. Opracowanie: nadkom. Monika Pokrzywa, Wydział Dochodzeniowo-Śledczy Biura Kryminalnego KGP.
  5. Czym jest stalking? Artykuł opublikowany 23.08.2011 na stronie KPP w Nowym Dworze Mazowieckim.